ปลาตะเพียนสานคืออะไร? ความหมายและที่มาของงานสานไทย

 

ปลาตะเพียนสาน คืองานหัตถกรรมพื้นบ้านของไทย เป็นปลาตัวเล็กๆ ที่สานจากใบลานแห้ง ร้อยเป็นชุดแขวนไว้เหนือเปลเด็กหรือในบ้าน เพื่ออวยพรให้ลูกเลี้ยงง่าย และให้ครอบครัวเจริญรุ่งเรือง

ทุกวันนี้ที่อยุธยายังมีคนสานด้วยมืออยู่ ปลาตะเพียนสานได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติในปี 2567 และมีคำอวยพรสองแบบ ขึ้นอยู่กับว่าแขวนไว้ตรงไหน

บทความนี้เล่าเรื่องทั้งหมดให้ฟัง ตั้งแต่วิธีสาน ความหมาย รายละเอียดหนึ่งเรื่องที่บทความออนไลน์แทบทุกที่คัดลอกกันผิดๆ ไปจนถึงพวงกุญแจปลาตะเพียนผ้าฝ้ายที่เราทำขึ้นที่ Macrame by Nicha ให้เป็นทั้งของที่ระลึกไทยและของขวัญปีใหม่

ดูพวงกุญแจปลาตะเพียนผ้าฝ้ายของเรา

 

ปลาตะเพียนสานคืออะไร

ปลาตะเพียนสานคือของแขวนตกแต่งที่ทำจากใบลานเส้นเล็กๆ สานขัดกันเป็นรูปตัวปลาตะเพียน แล้วประกอบรวมกันเป็นชุดโมบายปลาตะเพียน ที่มีปลาหลายตัวหลายขนาดอยู่ในชุดเดียว

ปลาทุกตัวห้อยลงมาจากห่วงที่ร้อยลูกปัด ทั้งชุดจึงหมุนช้าๆ ไปตามลม แต่ก่อนนิยมแขวนไว้เหนือเปลเด็ก หรือแขวนไว้ในบ้าน

ปลาตะเพียนสานมีเอกลักษณ์อยู่สองอย่าง อย่างแรก ตัวปลาเกิดจากการสานล้วนๆ ด้วยใบลานสองเส้นที่สานขัดกัน อย่างที่สอง คติของงานช่างไทยผูกความหมายของปลาไว้กับวิถีชีวิตชาวนา

ที่มาของปลาตะเพียนสานจากอยุธยา

ปลาตะเพียนสานมีหลักฐานบันทึกไว้ที่อยุธยา และทุกวันนี้ก็ยังมีคนสานกันอยู่ที่นั่น

มีชื่ออยู่ในเอกสารสมัยอยุธยา

ปลาตะเพียนใบลานสานมีชื่อปรากฏอยู่ในเอกสารโบราณ พรรณนาภูมิสถานพระนครศรีอยุธยา ซึ่งเชื่อมโยงกับสมเด็จพระเจ้าอุทุมพร ผู้ครองราชย์ในปี พ.ศ. 2301

เอกสารบันทึกว่ามีการขายปลาตะเพียนสานบนถนนย่านป่าโทน แปลว่างานสานนี้เป็นส่วนหนึ่งของการค้าขายริมถนนในชีวิตประจำวันของชาวอยุธยา

ข้อมูลนี้ถูกอ้างถึงในวิกิพีเดียภาษาไทยและภาษาอังกฤษ หัวข้อปลาตะเพียน โดยอ้างอิงงานของวินัย พงศ์ศรีเพียร สำนักพิมพ์อุษาคเนย์ ปี 2551

ใครเป็นคนสาน

ตรงนี้แหล่งข้อมูลเขียนไว้อย่างระมัดระวัง เราก็เช่นกัน SACIT (สถาบันส่งเสริมศิลปหัตถกรรมไทย) ระบุว่างานนี้เป็นฝีมือของช่างชาวมุสลิมที่ท่าวาสุกรีและบ้านหัวแหลม ในอยุธยา

ทั้งมหาวิทยาลัยรามคำแหงและโครงการของมหาวิทยาลัยราชภัฏพระนครศรีอยุธยา ต่างเขียนเรื่องนี้ด้วยคำว่า "สันนิษฐานว่า" จึงเป็นข้อสันนิษฐานที่มีน้ำหนัก และควรอ่านในฐานะข้อสันนิษฐาน มากกว่าจะเป็นข้อเท็จจริงเรื่องเวลาและสถานที่ที่สรุปแล้ว

อยุธยาในวันนี้

อยุธยายังคงเป็นแหล่งผลิตที่ใหญ่ที่สุดของงานสานนี้ กลุ่มช่างสานภูเขาทองซึ่งรวมตัวกันตั้งแต่ปี พ.ศ. 2534 มีสมาชิกราว 13 คน

จำนวนช่างฝีมือลดลงเรื่อยๆ และธรรมเนียมแขวนปลาตะเพียนเหนือเปลเด็กก็ค่อยๆ หายไปจากชีวิตประจำวัน ทุกวันนี้ปลาตะเพียนสานจึงอยู่ในฐานะของที่ระลึกและสัญลักษณ์ทางวัฒนธรรมเป็นหลัก

โมบายปลาตะเพียนแบบดั้งเดิม หนึ่งชุดมีอะไรบ้าง

ปลาตะเพียนชุดเต็มแบบดั้งเดิมเรียกว่า ปลาลูกสิบห้า ประกอบด้วยปลาสามขนาด แขวนจากห่วงลูกปัดห่วงเดียว

ส่วนประกอบมีดังนี้

• ห่วง ร้อยลูกปัด เป็นที่แขวนปลาทุกตัว
• ปลาประธาน ปลาขนาดกลาง สานจากใบลานเส้นขนาดประมาณ 1 x 35 เซนติเมตร
• ลูกปลา ปลาตัวเล็ก สานจากเส้นขนาดประมาณ 0.8 x 16 เซนติเมตร
• แม่ปลา ปลาตัวใหญ่ ประดับด้วยพู่ห้อยสามพู่

ในหนึ่งชุดจะมีลูกปลา 9, 12 หรือ 15 ตัว ขึ้นอยู่กับขนาดของแม่ปลา

ชุดแบบอยุธยาที่ครบเครื่องยิ่งขึ้นจะเพิ่มกระโจม กระทงเกลือ ลูกปัดปักเป้า และจี้ใบโพธิ์เข้าไปอีก

ปลาตะเพียนใบลาน สานขึ้นมาอย่างไร

วัสดุมาตรฐานคือใบลาน เพราะทั้งเหนียวและแข็งแรง

ทำไมต้องใบลาน

งานสานยุคก่อนเคยใช้ใบมะพร้าวและใบตาล ต่อมาใบลานจึงกลายเป็นวัสดุมาตรฐาน ด้วยความเหนียวและแข็งแรงของมัน

ช่างอยุธยารับใบลานมาจากอำเภอกบินทร์บุรี จังหวัดปราจีนบุรี วัตถุดิบจึงเดินทางไกลมาก่อนจะเริ่มสานกันเสียอีก

จากใบลานสู่ตัวปลา

ใบลานจะถูกนำไปตากแดดซ้ำหลายรอบ ลอกก้านกลางใบออก แล้วจักเป็นเส้นตามแนวยาว แบ่งเป็นสามขนาดความกว้าง สำหรับปลาแต่ละขนาด

จากนั้นนำใบลานสองเส้นมาสานขัดกัน เริ่มจากหางไล่ไปทางหัว จนได้โครงครีบแบบเก้าแฉก เล็มตัวปลาด้วยกรรไกรให้เรียบร้อย แล้วจึงลงสี

สีสัน จากสีรงค์สู่สีแดงสมัยรัชกาลที่ 5

ปลาตะเพียนยุคแรกไม่ลงสี หรือเป็นสีเหลืองอ่อน ที่ได้จากรงค์ซึ่งเป็นสีธรรมชาติ

พอถึงสมัยรัชกาลที่ 5 ก็เปลี่ยนมาเป็นสีแดงสด และเริ่มมีลวดลายฉลุ มีการกล่าวถึงข้าราชการเกษียณท่านหนึ่งที่อาศัยอยู่แถวสะพานหัน กรุงเทพฯ ว่าเป็นผู้ออกแบบปลาตะเพียนใหม่ในยุคนั้น ด้วยลายฉลุและสีสันที่สดใสขึ้น

สมัยนั้นมีสองระดับทำควบคู่กันไป คือชุดประณีตสำหรับเจ้านาย และชุดเรียบง่ายสำหรับชาวบ้าน

ความหมายของปลาตะเพียนสาน

ปลาตะเพียนสานมีคำอวยพรสองแบบ และขึ้นอยู่กับว่าคุณแขวนไว้ที่ไหน

แขวนเหนือเปลเด็ก

เมื่อแขวนเหนือเปล ปลาตะเพียนคือคำอวยพรให้ลูกเลี้ยงง่าย โตไว และเจริญรุ่งเรือง

ทะเบียนมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติยังให้ความหมายเพิ่มอีกชั้น คือให้เด็กเติบโตขึ้นอย่างมีความพากเพียร ซึ่งเป็นการเล่นคำกับคำว่าตะเพียนอย่างตั้งใจ

ยังมีเหตุผลเชิงปฏิบัติด้วย ปลาทั้งชุดขยับไปตามลม เด็กจึงมีอะไรให้มองตาม เป็นการฝึกสายตาของเด็กไปในตัว

แขวนในบ้าน

ถ้าแขวนไว้ในบ้านแทนการแขวนเหนือเปล ความหมายจะเปลี่ยนมาเป็นเรื่องของครอบครัว คือขอให้บ้านเจริญรุ่งเรือง และค้าขายร่ำรวย

ข้าว ปลา และความอุดมสมบูรณ์

คติของงานช่างไทยอธิบายสัญลักษณ์นี้ด้วยจังหวะเวลา คือปลาตะเพียนจะโตเต็มที่ในช่วงเดียวกับที่เมล็ดข้าวร่วง ปลาจึงเป็นตัวแทนของความอุดมสมบูรณ์และผลผลิตที่ดี

นี่คือคำอธิบายที่มาจากงานช่างเอง แต่ขอบอกไว้ตรงนี้ว่าแหล่งข้อมูลด้านประมงระบุว่าปลาตะเพียนขาววางไข่ช่วงต้นฤดูฝน จึงควรมองเรื่องจังหวะนี้เป็นความเชื่อทางวัฒนธรรม มากกว่าข้อเท็จจริงทางชีววิทยา ความหมายนี้มีอยู่จริงไม่ว่าอย่างไร เพียงแต่สืบทอดมาทางประเพณี มากกว่าทางตัวปลาเอง

ข้าวใหม่ปลามัน กับงานแต่งงาน

SACIT เชื่อมโยงปลาตะเพียนเข้ากับสำนวน ข้าวใหม่ปลามัน ที่ใช้พูดถึงช่วงเวลาที่อะไรๆ ก็กำลังดีที่สุด

ตามความหมายของราชบัณฑิตยสภา สำนวนนี้ยังหมายถึงช่วงแรกอันหวานชื่นของคู่แต่งงานใหม่ด้วย ปลาตะเพียนสานจึงเชื่อมกับงานแต่งผ่านสำนวนไทยที่มีบันทึกไว้จริง และนี่คือเหตุผลที่มันเข้ากับงานแต่งงานได้อย่างเป็นธรรมชาติ พอๆ กับการเป็นของขวัญรับขวัญเด็กแรกเกิด

ปลาอานนท์ และที่มาจริงของเรื่องเล่า

เกือบทุกที่จะเขียนว่าจักรวาลวิทยาในพุทธศาสนาบอกว่าโลกตั้งอยู่บนหลังปลายักษ์ชื่อปลาอานนท์ ที่มาของเรื่องนี้ควรดูกันให้ดีอีกสักรอบ

ซีรีส์เรื่องจักรวาลวิทยาไทยของนิตยสารสารคดีชี้ว่า คัมภีร์โลกศาสตร์ไม่ได้เขียนไว้แบบนั้น ในคัมภีร์ ชมพูทวีปเป็นเกาะกลางมหาสมุทร และปลาอานนท์ก็เป็นเพียงปลาใหญ่ตัวหนึ่งที่ว่ายอยู่ในมหาสมุทรนั้น

ภาพโลกที่ตั้งอยู่บนหลังปลามาจากวรรณคดีราชสำนัก คือรามเกียรติ์ และพระอภัยมณีของสุนทรภู่

เป็นภาพที่งดงามและควรอยู่ในเรื่องราวของปลาตะเพียน เพียงแต่ควรอยู่ในฐานะวรรณคดี มากกว่าหลักคำสอน วิกิพีเดียทั้งสองภาษาเขียนสองเรื่องนี้ปนกันอยู่ บทความจำนวนมากจึงเล่าต่อกันแบบกลับด้าน

ขึ้นทะเบียนมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ ปี 2567

ปลาตะเพียนใบลานได้รับการประกาศขึ้นทะเบียนเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ เมื่อวันที่ 29 มกราคม 2567

ขึ้นทะเบียนในสาขางานช่างฝีมือดั้งเดิม อยู่ในบัญชีรายการตัวแทน โดยเป็น 1 ใน 18 รายการที่ประกาศในวันนั้น ข่าวนี้รายงานโดย Thai PBS และผู้จัดการออนไลน์

เรื่องนี้ใหม่มากจนวิกิพีเดียยังไม่ได้บันทึกไว้ และถ้าคุณจะมอบปลาตะเพียนเป็นของขวัญ ก็น่ารู้ไว้ว่าสิ่งที่ส่งให้คือมรดกงานช่างไทยที่ได้รับการยอมรับอย่างเป็นทางการ

ผ้าฝ้ายหรือใบลาน แบบไหนเหมาะกับคุณ

ทั้งสองแบบคือปลาตัวเดียวกัน ความหมายเดียวกัน วัสดุเป็นตัวกำหนดว่าปลาจะไปอยู่ตรงไหนได้

ใบลาน

• วัสดุดั้งเดิม และเป็นแบบที่มีประวัติศาสตร์บันทึกไว้
• เหมาะเป็นของตั้งโชว์ในบ้าน ห่างจากความชื้นและอากาศที่แห้งจัด
• ใบลานเปราะเมื่ออากาศแห้ง และขึ้นราง่ายเมื่ออากาศชื้น จึงต้องการมุมที่อากาศคงที่

ผ้าฝ้าย

• ซักมือได้ ทนการใช้งานเป็นพวงกุญแจ ห้อยกระเป๋า หรือไปกับกระเป๋าเดินทางโหลดใต้เครื่อง
• เหมาะกับห้องที่มีความชื้น การเดินทาง และการหยิบจับทุกวัน
• มีหลายสี ทำตามสั่ง

ขอพูดให้ชัดตรงนี้ ปลาตะเพียนผ้าฝ้ายเดินเคียงข้างประเพณี ช่างอยุธยาเองก็ทำปลาตะเพียนจากใบลานตัดเลเซอร์และจากริบบิ้นกันอยู่แล้ว เวอร์ชันสมัยใหม่จึงเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้งานช่างนี้ยังมีชีวิตอยู่

พวงกุญแจปลาตะเพียนผ้าฝ้ายของเรา

เราทำพวงกุญแจปลาตะเพียนผ้าฝ้าย ขนาด 11.5 เซนติเมตร ราคา 390 บาท ทำตามสั่ง ไม่มีขั้นต่ำ

คนทำคือ Abu Athu, Abu Anna และ Abu Jan ที่หมู่บ้านอาช่า จังหวัดเชียงราย ผ่าน Akha Ma-De โครงการชุมชนของเรากับผู้หญิงชาวอาข่าที่นั่น อ่านเพิ่มเติมเกี่ยวกับณิชาและผู้หญิงที่อยู่เบื้องหลังงานของเราได้

สำหรับงานแต่งงาน

จากความหมายของข้าวใหม่ปลามันที่เล่าไว้ข้างบน ปลาตะเพียนจึงเป็นของชำร่วยแบบไทยที่มีความหมายเรื่องงานแต่งติดมาในตัวอยู่แล้ว

สำหรับเด็กแรกเกิด และไอเดียจากเปลเด็ก

การแขวนเหนือเปลคือการใช้ปลาตะเพียนที่เก่าแก่ที่สุด และพวงกุญแจผ้าฝ้ายตัวนี้ก็เป็นวิธีง่ายๆ ที่จะพาคำอวยพรนั้นเข้าไปในบ้านยุคใหม่ โดยห้อยไว้กับกระเป๋าของใช้ลูก รถเข็นเด็ก กระเป๋าผ้าอ้อม หรือพวงกุญแจบ้าน ซึ่งเป็นที่ที่ปลาตะเพียนใบลานไปอยู่ได้ลำบาก

สำหรับนักเดินทางและทริปทะเล

ผ้าฝ้ายคือเหตุผลที่ปลาตัวนี้ไปเที่ยวด้วยได้ ห้อยกับเป้หรือกระเป๋าไปทะเล เปียกได้ เปื้อนทรายได้ กลับมาก็ซักมือได้

เลยเป็นของที่ระลึกไทยที่ใช้งานได้จริง ให้พกกลับบ้าน พร้อมเรื่องเล่าจริงๆ ติดไปด้วย

สำหรับโรงแรมและของขวัญองค์กร

สำหรับโรงแรม บริษัทนำเที่ยว และลูกค้าองค์กร ปลาตะเพียนเหมาะเป็นของขวัญต้อนรับหรือของชิ้นเล็กในห้องพัก ที่มีความหมายแบบไทยแท้ๆ อยู่เบื้องหลัง ทำตามสั่งในสีของคุณ

ถ้ากำลังวางแผนของขวัญให้แขก คู่มือของขวัญเทิร์นดาวน์และของต้อนรับแขกโรงแรมของเราเล่าไว้ว่าของเหล่านี้มักจัดวางอย่างไร ส่วนหน้าของขวัญองค์กรของเราคือที่สำหรับขอแคตตาล็อกและใบเสนอราคา

เป็นของขวัญปีใหม่

เมื่อแขวนในบ้าน ปลาตะเพียนคือคำอวยพรให้บ้านเจริญรุ่งเรือง ค้าขายร่ำรวย พวงกุญแจผ้าฝ้ายจึงเป็นของขวัญปีใหม่สำหรับลูกค้า ผู้ใหญ่ และงานจับฉลากแลกของขวัญได้อย่างเป็นธรรมชาติ

Baan Bua สำหรับทั้งครอบครัว

เมื่อแขวนเหนือเปล ปลาตะเพียนสานคือคำอวยพรให้เด็กที่นอนอยู่ข้างใต้ Baan Bua บ้านบัว ของเราพาคำอวยพรนั้นไปถึงทั้งครอบครัว

ปลาตะเพียนผ้าฝ้ายหลายตัวแขวนอยู่ใต้ใบบัวที่แทนหลังคาบ้านของคุณ หนึ่งตัวต่อสมาชิกหนึ่งคนในบ้าน ยึดไว้ด้วยกรอบที่แทนความมั่งคั่งและความอุดมสมบูรณ์

Baan Bua ยังเป็นที่กระจายกลิ่นหอมแบบไทย หยดน้ำมันหอมระเหยลงบนหินสักสองสามหยด ห้องก็หอม ราคา 3,000 บาท สั่งจองล่วงหน้า เหมาะเป็นของขวัญขึ้นบ้านใหม่ รับขวัญเด็กแรกเกิด งานแต่งงาน หรือปีใหม่

คำถามที่พบบ่อย

ปลาตะเพียนสาน มีความหมายว่าอะไร

ถ้าแขวนเหนือเปล คือคำอวยพรให้เด็กเลี้ยงง่าย โตไว เจริญรุ่งเรือง และเติบโตอย่างมีความพากเพียร ถ้าแขวนในบ้าน คือคำอวยพรให้บ้านเจริญรุ่งเรือง และค้าขายร่ำรวย

ปลาตะเพียนสานมาจากไหน

อยุธยา ปลาตะเพียนใบลานสานมีชื่ออยู่ในเอกสารสมัยอยุธยา พรรณนาภูมิสถานพระนครศรีอยุธยา ซึ่งเชื่อมโยงกับสมเด็จพระเจ้าอุทุมพร ผู้ครองราชย์ในปี พ.ศ. 2301 โดยบันทึกว่ามีขายบนถนนย่านป่าโทน ทุกวันนี้อยุธยาก็ยังเป็นแหล่งผลิตที่ใหญ่ที่สุด

ทำจากวัสดุอะไร

แบบดั้งเดิมทำจากใบลาน เพราะทั้งเหนียวและแข็งแรง ยุคก่อนหน้านั้นเคยใช้ใบมะพร้าวและใบตาล ส่วนเวอร์ชันร่วมสมัยของเราทำจากผ้าฝ้าย

ปลาตะเพียนชุดดั้งเดิมมีปลากี่ตัว

ชุดปลาลูกสิบห้าแบบดั้งเดิมมีลูกปลา 9, 12 หรือ 15 ตัว ขึ้นอยู่กับขนาดของแม่ปลา แขวนร่วมกับปลาประธานบนห่วงลูกปัด

ปลาตะเพียนใบลานขึ้นทะเบียนเป็นมรดกทางวัฒนธรรมแล้วหรือยัง

ขึ้นทะเบียนแล้ว ปลาตะเพียนใบลานได้รับการประกาศขึ้นทะเบียนเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ เมื่อวันที่ 29 มกราคม 2567 ในสาขางานช่างฝีมือดั้งเดิม อยู่ในบัญชีรายการตัวแทน โดยเป็น 1 ใน 18 รายการที่ประกาศในวันนั้น

คัมภีร์พุทธศาสนาบอกจริงหรือว่าโลกตั้งอยู่บนหลังปลา

ตามซีรีส์จักรวาลวิทยาของนิตยสารสารคดี คัมภีร์โลกศาสตร์บรรยายว่าชมพูทวีปเป็นเกาะกลางมหาสมุทร และปลาอานนท์เป็นปลาใหญ่ที่ว่ายอยู่ในมหาสมุทรนั้น ส่วนภาพโลกที่ตั้งอยู่บนหลังปลามาจากวรรณคดีราชสำนัก คือรามเกียรติ์ และพระอภัยมณีของสุนทรภู่

สั่งปลาตะเพียนผ้าฝ้ายแบบเลือกสีเองได้ไหม

ได้ สำหรับการสั่งเป็นกลุ่ม พวงกุญแจผ้าฝ้ายขนาด 11.5 เซนติเมตร ราคา 390 บาท ทำตามสั่ง สำหรับงานแต่งงาน งานอีเวนต์ และโรงแรม เราปรับสีให้เข้ากับโทนของคุณได้ และไม่มีขั้นต่ำสำหรับธุรกิจ ทักมาทาง LINE หรืออีเมล แล้วเรามาช่วยกันดู